На 9 јануари, третиот ден од Божиќ, православната црква и нејзините верници во молитва се сеќаваат на Светиот првомаченик – архиѓаконот Стефан. Лојалноста кон христијанството, духовното воздигнување, мачеништвото и смртта се карактеристични за овој светител како и за речиси сите маченици, во времето на забранетото проповедање на христијанството од првиот до четвртиот век.
Стефан бил Евреин, припадник на оној дел од еврејскиот народ кој живеел во грчките области и зборувал грчки. Тој бил поврзан со апостол Павле, кој во времето на мачеништвото на Стефан сè уште не ја знаел вистината на Христовото учење. Тој бил роднина на друг подоцна познат христијанин со еврејско потекло – апостол Павле.
Тој што е крунисан
Името Стеван или Стефан (тоа е различна форма на истото име) доаѓа од грчкиот збор Стефанос, што значи „венец, круна“. Стефан всушност е „оној што се крунисува“.
Свети Стефан бил куќна слава на династијата Немањиќ и светец-заштитник на сите владетели од ова семејство. Неговиот лик се наоѓал на задната страна на владетелскиот печат, како и на основата на монетите. Ова било причината што 11 владетели од династијата Немањиќ покрај своето име го додале името Стефан.
Сите тие, покрај владетелското име Стефан, имале и лично име – Стефан Првовенчани (неговото цело име всушност било Стефан Немања II), Стефан Радослав, Стефан Владислав, Стефан Урош I, Стефан Драгутин, Стефан Урош II Милутин, Стефан Владислав II, Стефан Урош III Дечански, Стефан Урош IV Душан и Стефан Урош V.
Името Стефан е додадено на честа на основачите на династијата, традицијата и симболичната потврда на нивното право на владеење. Стефановден бил празникот на куќна слава на Стефан Твртко Први Котроманиќ.
Еден од седумте ѓакони
Свети Стефан се нарекува архиѓакон, бидејќи тој бил првиот од седумте ѓакони што светите апостоли ги поставиле на служба за помош на сиромашните во Ерусалим. Неговото мачеништво е трогателно опишано на страниците на Светото Писмо од Новиот Завет.
Според библиското сведоштво, Светиот архиѓакон Стефан, како и дванаесетте големи апостоли, бил вдахновен од силата на Светиот Дух. Тој правел многу чуда, им помагал на луѓето и сите негови добри дела се спомнати во Светото Писмо од Новиот Завет.
Во таа прва година по страдањето и Вознесението Христово, свети Стефан со голема сила на својата вера, зборови и дела, потсетувајќи се на зборовите на законот и на пророците од Стариот Завет, им докажал на Евреите, своите сонародници, дека навистина го убиле Месијата, очекувано со толку векови. Поради тоа имал многу непријатели меѓу соседите, но секогаш ги победувал со своите јасни и вистинити зборови.
Бидејќи инаку не можеле да го спречат неговото проповедање, тие прибегнале, со помош на лажни сведоци, да клеветат дека ги хулил Бог и Мојсеј, исто како што се случило со Исус Христос. Така народните духовни потреси против свети Стефан го побунија народот. Како Христос, Стефан бил лажно обвинет и уапсен. По апсењето следело судење.
Тој направил многу чуда
Свети Стефан на судењето решително и разумно еден по еден ги отфрлал клеветите на лажните сведоци. Тој јасно и со голема почит ја претставил целата историја на Израел од Авраам, кој прв го примил ветувањето за доаѓањето на Месијата кај Мојсеј, за што зборувал со голема стравопочит и почит. Но, вистината за Месијата уште повеќе го налутило свештенството и народот.
Во тој момент на вриење, архиѓаконот Стефан погледнал кон небото и на сите присутни им го соопштил она што го видел: „Ете, ги гледам небесата отворени и Синот Човечки како стои од десната страна на Бога“. Тоа ги налутило сите негови судии и го извеле архиѓаконот Стефан надвор од градот и го каменувале до смрт.
Меѓу присутните мачители бил и братучедот на Стефан, Савле, кој подоцна, искрено покајувајќи се, ја дознал вистината за Господ Исус Христос, го примил неговото учење и светото крштевање и го поминал остатокот од својот земен живот проповедајќи, како апостол Павле, евангелската вистина, ширејќи го словото Христово и основањето на црковни општини.
Тој ден, кога Евреите го каменувале архиѓаконот Стефан, Пресвета Богородица со свети Јован Богослов, застанале подалеку, на еден рид, гледајќи го мачеништвото на овој првомаченик за вистината на нејзиниот Син и горчливо се молела на Бога за неговата душа.
Светиот првомаченик Стефан, кој пострадал на овој ден, имал нешто повеќе од 30 години. Неговите последни зборови биле: „Господи, не сметај им го овој грев“. Моштите на светиот првомаченик Стефан биле пронајдени во близина на Ерусалим во 415 година.
Народни верувања и обичаи
Нашиот народ има голем број народни обичаи поврзани со Свети Стефан. Овој светец го нарекуваат Стеван Ветровит, се плашат од него и го почитуваат да не им го однесе ветрот сеното и сламата, туку да донесе разни болести. Затоа се верува дека на овој ден треба да се чува ветрот. Приморчани денешниот празник го сметаат за морнарска слава, бидејќи Стеван Ветровити им дава ветер за едра.
Ова е една од најраспространетите прослави на нашите простори, а е важна затоа што е прва по Божиќ. Со него се поврзуваат повеќе обичаи – на тој ден од куќата се вади бадникова слама, која претходно внимателно се брише. Никогаш не се фрла затоа што се верува во нејзината плодна моќ, туку се става во овоштарник, пчеларник или зграда на фарма.
Метлата повеќе не се користи за други намени туку се чува дома бидејќи се верува дека носи здравје. Во некои места веднаш по полноќ на Стефановден се отстранува бадниковата слама. Сламата ја отстранувале жените, по правило молчејќи – за да не се чуе како Божиќ си заминува.
