Овој празничен комплекс во декември се состои од три последователни денови: 17, 18 и 19 декември, обединети во светата тријада на светите Варвара, Сава и Никола.
Нашите дедовци ги доживуваа Варвара и Сава како две сестри на Свети Никола, различни по карактер, но должни да се подготват за неговиот празник. Зборовната игра со имињата на светителите е пословична: „Варвара готви, Сава пече, Никола домаќин на гости“.
Како вообичаени женски празници, Варвара и Сава се преполни со различни момински гатања. Во раните утрински часови на Света Варвара, уште пред изгрејсонце, девојките се натпреварувале меѓу себе кои први ќе го поделат лебот во соседството. Според верувањата, тој што прв ќе успее прв ќе се ожени во годината.
На Свети Сава девојките станувале рано и почнувале да месат брашно, држејќи го ситото назад. Потоа се одржувал следниот дијалог помеѓу бабите и внуките:
„Не така, дете, преврти го ситото! Како така, кој така те научи?
„Свекрвата“, одговорила девојката.
„Дај Боже да биде подобра од мене! – благословувала бабата.
Овој ритуален магичен чин требало да и помогне на девојката да и се исполни желбата и не само наскоро да се омажи, туку и да влезе во добро и богато семејство, да има и добра свекрва.
„Варвара вари, Сава пече, Никола домаќин на гости“, повторуваа нашите дедовци и се подготвувале за еден од најголемите семејни празници во христијанскиот календар, комбинирајќи ги древните верувања со христијанскиот канон.
Според народната легенда, кога Господ го поделил светот на шесте браќа, морињата и океаните паднале на Свети Никола:
Дел се падна на Свети Никола
да оди по морето, по Дунав,
да оди, гемии да зајакнува …
Така, Свети Никола се почитува како заштитник на водните длабочини, на морнарите, на рибарите и како спасител на бродоломините луѓе во неволја. Постои песна за Свети Никола, кој отишол на Црно Море „спасил три геми, три гемиџии, кои биле потонати…“
Народната приказна е позната и за параболата како Свети Никола еднаш излегол на море со пријателите. Се појавила бура и бродот потонал. Но, тој фатил голема риба и ја затнал дупката со неа. Сите се собраа на сушата недопрени и во знак на благодарност му зготвија крап. Од тука и традицијата на Никулден да се жртвува риба, и тоа риба со лушпи.
При чистење на рибата многу се внимава лушпите да не паднат на земја за да не испадне имотот на куќата. Лош знак е и ако некој настапи лушпа од рибата. Според традицијата на свети Никола, се подготвува обреден леб, украсен со ликот на риба, чамец или друг симбол што одговара на светецот.
Коските од главата на крапот имаат облик на крст и затоа биле зачувувани – за магични дејствија против болести, против „лоши очи“, за заштита на домот од зло и друго, и повеќе… Има многу древни пагански и христијански верувања испреплетени во обредот Свети Никола.
Ако небесната молња се паѓа на Свети Илија, а подземниот свет (мртвите) на Архангел Михаил, тогаш средниот дел, просторот меѓу земјата и небото, е на Свети Никола. Затоа и различноста на народните поими за Свети Николај Чудотворец е толку голема.
Во вербалниот фолклор еднаш го среќаваме како крилесто момче со исклучителна физичка сила. Херојскиот светител лета со своите златни крилја над морињата и океаните и ги штити морнарите и рибарите нападнати од морски луѓе и змии; влегува во жестоки битки со злите морски демони и ги спасува вознемирените морнари.
Друга народна песна раскажува како Свети Никола успеал да ги победи морските луѓе „Деница морска змеица“, кои сакале да го потопат златниот брод на светецот. Тој брзо успеал да ја фати Јуда за „левото уво“ и да ја закачи на „десната страна“ на својот брод.
Во други случаи, свети Никола е опишан како белокос старец со долга бела брада, како што гледаме во христијанската иконографија. Нашите дедовци го почестија како покровител на зимскиот студ и мразот, зимските виори и бури.
Легендата за Странџа ни кажува како Свети Никола – светецот заштитник на зимскиот студ – ги победил натприродните митски суштества. Вака во Странџа го објаснија потеклото на трите последователни зимски празници посветени на Варвара, Сава и Никола.
Некогаш, кога оружјето сè уште не било откриено, змејови и смоци живееле со луѓето и се женеле со нив. Еднаш на еден змеј му се допадна девојка од соседното село и реши да се ожени со неа.
Змејот ги собрал сите свои роднини – змејови, змии, мали змејови, и заминал со ергени кај момата. Но таткото на девојчето не се согласил да му ја даде ќерката на змејот и се помолил на св. Димитар да му помогне. Светецот одбил. Тогаш отецот се обратил до свети Илија, но и тој одбил.
На крајот од маките на таткото, Свети Никола одговорил. Светецот се налутил, дувал и ги разнел сите бури и виори. Следуваше страшна зима. Мразот ја замрзна земјата, а змиите по пат се заладија од студот. Само младоженецот-змеј успеал да дојде до портата на девојчето.
Извика „вардак, Севдах“ (пристигнав, сакана) и умре. Оттогаш останаа сите три христијански празници – од „вардак“ Варвара, од „Севдах“ Сава и Никола – спасител.
Нашите дедовци го прифатија свети Никола за заштитник на младите немажени девојки, па на Свети Никола во многу села во попладневните часови се играше оро, каде што родителите се договараа за кое момче и кое девојче да се омажат.
Во некои области Свети Никола ги презема и функциите на заштитник на семејството или кланот, чувар на домот, семејството и имотот, светец-заштитник. Во овој случај, свечениот празник посветен на светецот, заштитникот на семејството, е секогаш навечер.
Во некои краеви се избира девојка која е весела и разиграна. Домаќините ја поздравуваат со „Честито светичка“, а таа пее „Никулица, Варваре, сечи дрва, мелеј брашно, остани дома!“, Зашто на вечерната веселба се поканети само мажи. Девојките кои го покануваат машкиот род се нарекуваат „слуги“.
Вечерта започнува машката прослава со „нека ни е на помош Свети Никола“ и со нашите познати постапки и благослови за здравје и благосостојба.
Обредот за Свети Никола има врска и со обичаите за Бадник и сурова. Во некои места, на пример, по Денот на Свети Никола, сите момчиња кои ќе се пеат за Бадник заедно одат во домот на својот „домаќин“ и свечено го канат да ја преземе ритуалната улога на водач на бадниковата група.
Кога свети Никола се јавува и како патронат на селото, се принесува жртва – бик или теле – и покрај тоа што се божиќни пости, бидејќи во овој случај курбанот се доживува како милост на светителот.
Обредната трпеза со лебовите, рибникот, сварената пченица или пченката е наредена на крпи постелени на земјата. Лепчињата се ставаат едно врз друго, а одозгора се формираат куп од варено жито. Тука веќе се присутни сите – мажи, жени, стари и млади.
